مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

دفاع و تمجید تصوف از ابلیس

دفاع و تمجید تصوف از ابلیس

در تاریخ تصوف، بسیاری از مشاهیر صوفیه به دفاع و تمجید از ابلیس پرداخته‌اند؛ شاید اولین صوفی، حسن بصری باشد که در این مورد چنین گفته است: «إنّ نور إبلیس من نار العزّه لقوله تعالى: خلقتنى من نار. پس از این گفت: «و لو أظهر نوره للخلق لعبد إلها» گفت: اگر ابلیس نور خود را به خلق نماید همه او را به معبودى و خدایى بپرستند.»[۱]

هم‌چنین ابن ابی‌الحدید گوید: «احمد غزالی – که واعظ بود- از خراسان به بغداد آمد و در حالی که موعظه می‌نمود تعصب بسیار شدیدی نسبت به ابلیس داشته و می‌گفت: او سیدالموحدین است، و روزی بر منبر گفت: هر کس توید را از ابلیس فرا نگیرد زندیق است، و سپس گوید: ابلیس به حضرت موسی علیه السلام گفت: من در توحید صادق‌تر از تو هستم.»[۲]

مسئله اصلی در این باب تمجید و دفاع از ابلیس در سجده نکردن بر آدم است؛ مثلا حلاج ابلیس را عاشق وارسته‌ای می‌داند که آن‌گونه شیفته معبود ازلی است که غیرتش تحمل سجده بر غیر را برنمی‌تابد و روا نمی‌دارد که پیشانی سجده بر غیر او بساید. حلاج در تایید سجده نکردن ابلیس، پا از دیگران فراتر نهاده و او را در یگانه‌پرستی استاد خویش می‌نامد.[۳] وی به ابلیس می‌گوید: «اگر از دعوی خویش رجوع کردمی، از بساط فتوت بیفتادمی … اگر او را نمی‌شناسد، اثرش بشناسند، من آن اثرم. «انا الحق». پیوسته به حق، حق بودم. صاحب من و استاد من ابلیس و فرعون است. به آتش بترسانیدند ابلیس را، از دعوی بازنگشت. فرعون را به دریا غرق کردند و از پی دعوی بازنگشت و به وسایط مقر نشد.»؛[۴]

حلاج سجده نکردن ابلیس را از سر تکبر نمی داند، بلکه او را غرق پرستش معبود می‌‌داند؛[۵] یعنی ابلیس را در برابر محضوری می‌بیند که از یک سو در برابر امر به سجده آدم قرار گرفته و از سوی دیگر، بینش موحدانه، راه را بر سجده او در مقابل آدم بسته است. به این ترتیب امر الهی در مقابل اراده الهی قرار می‌گیرد و او از آنجا که مشیت معشوق را می‌داند، امر به سجده را نوعی آزمون به حساب می‌آورد، نه فرمان. بدین سبب خود را هدف لعن و ملامت قرار می‌دهد و از نگریستن درغیرمعشوق سرباز می‌زند.[۶]

عین القضات همدانی اندیشه حلاج و استادش احمد غزالی را درباره تفاوت امر و اراده الهی تکرار می‌کند و معتقد است: اطاعت نکردن ابلیس از فرمان خداوند به آن دلیل بود که او می‌دانست اراده خداوند بر چیز دیگری رقم خورده است: ابلیس بر ارادت خدا مطلع بود که او نمی‌خواهد ابلیس سجود کند، چون گفت: «اسجدوا لآدم». آن، محکی بود تا خود کیست که به فرمان او سجود غیری کند! همه سجود کردند، الّا معلم فریشتگان. لابد چنین بود، استاد از شاگرد پخته‌تر باید، که بود.[۷]

اما آیا این کار ابلیس از روی طغیان و نافرمانی نسبت به امر الهی بود یا به جهت شدت عشق و توحید؟ این مطالب با آنچه قرآن درباره سرگذشت ابلیس می‌گوید تناقض آشکار دارد و همین تناقض‌هاست که مبنای اختلاف نظر متشرعان و اهل تصوف را تشکیل داده است.[۸] به عبارتی عذر و توجیه برخی صوفیان، مبنی بر اینکه شیطان نافرمانی فرمان قطعی خداوند را نکرده، بلکه از شدت توحید و عشق به خداوند بر کسی جز خداوند سجده نکرده است، مورد قبول شریعت وحیانی نیست و از نگاه آیات مبارکه قرآن و روایات اهل‌بیت علیهم السلام نکوهش شده است. در روایتی از امام علی علیه السلام درباره ابلیس آمده است که حضرت فرمود: سجده را به درازا بکشانید، زیرا هیچ چیز برای ابلیس سخت‌تر و ناخوشایندتر از این نیست که فرزند آدم را در حال سجده ببیند. زیرا به او فرمان داده شد سجده کند، اما نافرمانی کرد.[۹]

ابلیس در قرآن، موجودی است که به سبب نافرمانی از درگاه خداوند رانده شده و تا قیامت در گمراه ساختن انسان‌ها تلاش خواهد کرد و به این دلیل، «عدو مبین» نامیده شده است.[۱۰] جمعا ۱۱ بار کلمه ابلیس در قرآن آمده و تقریبا همه آیات او را موجودی باشعور، مکلف و متمرد در برابر خداوند معرفی کرده است.[۱۱] داستان سرپیچی او از امر الهی بارها در قرآن آمده که مفصل‌ترین آن، در سوره مبارکه اعراف (آیات ۱۰تا۱۷) است.[۱۲]

اشاره به تکبر او نیز در موارد متعددی آمده است و این چیزی نیست که پنهان باشد:

«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَهِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَىٰ وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ»؛[۱۳] و چون فرشتگان را فرمان دادیم که بر آدم سجده کنید، همه سجده کردند مگر شیطان که ابا و تکبّر ورزید و از فرقه کافران گردید.

«قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ * الْکَافِرِینَ قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ»؛[۱۴]

چه چیز تو را مانع سجده بر آدم شد که چون تو را امر کردم نافرمانی کردی؟ پاسخ داد: من از او بهترم که مرا از آتش و او را از خاک آفریدی. خدا به شیطان فرمود: از این مقام فرود آی، که تو را نرسد بزرگی و نخوت ورزی، بیرون شو، که تو از زمره فرومایگانی.

آنچه شریعت به آن پایبند است، نص صریح قرآن است و در آیاتی که ذکر شد، خداوند به تکبر ابلیس اشاره می‌کند و او را در زمره فرومایگان قرار می‌دهد.

[۱] عین القضات همدانی، تمهیدات، ص ۲۱۱٫

[۲] شرح نهج البلاغه، ج۱، ص ۱۰۷٫

[۳] محمداسماعیل عبداللهی، تصوف فرقه‌ای، ص ۵۷۸٫

[۴] روزبهان بقلی شیرازی، شرح شطحیات، ص ۳۷۳٫

[۵] محمداسماعیل عبداللهی، تصوف فرقه‌ای، ص ۵۷۹٫

[۶] رینولد آلن نیکلسون، تصوف اسلامی و رابطه انسان و خدا، ص۱۵۰٫

[۷] عین القضات همدانی، نامه‌های عین القضات همدانی، ج۱، ص۹۶٫

[۸] محمداسماعیل عبداللهی، تصوف فرقه‌ای، ص ۵۸۱٫

[۹] محمدی ریشهری، منتخب میزان الحکمه، ص۲۶۵٫

[۱۰] بقره، آیات ۱۶۸ و ۲۰۶٫

[۱۱] مائده، آیه۱۲؛ حجر، آیات ۱۷و۳۴؛ نحل، آیات ۱۶و۹۸٫