مطالبی پیرامون تصوف باطله و عرفان های نوظهور

تقابل عقل و عشق در تصوف

تقابل عقل و عشق در تصوف

یکی از مسائل تصوف تقابل میان «عقل» و «عشق» است. صوفیان راه عقل را ناکافی دانسته و عشق را تنها راه رسیدن به ذات حق می‌دانستند. برخی شاخه‌های صوفیانه معتقدند که راه عقل، راه منحرفی است که انسان را به واقع نمی‌رساند و تنها به فتوای عشق می‌توان با شاهد ازل دست در آغوش شد و عقل، سنخیت بین من و خدا را قبول ندارد و عقل و عشق هر یک نوایی می‌سازند و سازی می‌نوازند؛ عقل گوید تیغ استدلالم و عشق گوید شمشیر اضمحاللم. چون پای استدلالیان چوبین است، بلکه باید راه دل پیمود و استدلال‌ها را دور ریخت.[۱]

در نزد صوفیه ارزش انسان در عشق خلاصه می‌شود. آنان به ارزش‌های دیگر، حتی عقل هم اعتنا نمی‌کنند، بلکه گرایش افراطی ضد عقل دارند و با آن مبارزه می‌کنند.[۲]

این نگرش، عقل را به عنوان مانعی برای شور و وصال می‌بیند؛ گویی عقل در محدوده مفاهیم و استدلال‌ها گرفتار است، در حالی که عشق می‌تواند حجاب‌ها را کنار زند و انسان را به تجربه‌ای بی‌واسطه از حقیقت برساند. اما از منظر عرفان اسلامیِ راستین، این تقابل نباید به نفی کامل عقل بینجامد، چرا که عقل نیز نوری الهی است که انسان را از جهل و انحراف باز می‌دارد. به عبارت دیگر عرفان حقیقی، عرفانی عقلانی است؛ نه‌تنها با عقلانیت سازگار است که همراه آن است. عرفان بدون عقلانیت، عرفانی انسانی نخواهد بود، همان‌گونه که عقلانیت منهای عرفان، از انسان موجودی تک‌ساحتی، خشک و خشن می‌سازد.[۳]

از منظر امامان شیعه، عقل تنها ابزاری برای استدلال و مکر نیست، بلکه حقیقتی قدسی است که انسان را به عبودیت و قرب الهی راهنمایی می‌کند.

بَعضُ أصحابِنا رَفَعَهُ إلَى الإمامِ الصّادقِ علیه السلام: قلتُ لهُ: مَا العقلُ؟ قالَ: ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمنُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجِنانُ.[۴]

شخصى مى گوید از امام صادق علیه السلام درباره عقل سؤال کردم؟ حضرت فرمود : عقل آن چیزى است که به وسیله آن خداى رحمان عبادت شود و بهشت به دست آید.

بر این اساس، هر عشقی که از معرفت جدا باشد، به خودی خود ارزشی ندارد. عشق واقعی، بر پایه شناخت و بصیرت استوار است؛ زیرا بدون شناخت، محبت نیز بی‌ریشه و ناپایدار می‌شود.

از آنجا که عشق محبت شدید و قوی است و محبت فرع معرفت است، عشق نیز بی‌معرفت، عشق نخواهد بود. شناخت هر چیزی، ریشه میل یا تنفر انسان نسبت به آن چیز است. اگر انسان چیزی را برای خود سودمند بداند، نسبت به آن میل و محبت پیدا می‌کند و برای جلب آن تلاش می‌کند.[۵]

در نهایت، عرفان اسلامی حقیقی، نه طرد عقل است و نه نفی عشق؛ بلکه جمع میان عقلِ هدایتگر و عشقی است که می‌سوزاند اما می‌سازد. عقل چراغ راه است و عشق نیروی حرکت، و تنها با پیوند این دو، انسان می‌تواند به حقیقت بی‌کران هستی دست یابد.

[۱] محمداسماعیل عبداللهی، تصوف فرقه‌ای، ص۵۱-۵۲٫

[۲] حمیدالله رفیعی و رحمت‌الله ضیائی، تصوف، ص ۱۰۶٫

[۳] شریفی، بررسی و نقد عرفان‌های نوظهور، ص۷۸٫

[۴] کلینی، کافی، ج۱، ص۱۱٫

[۵] محمدرضا کاشفی، عرفان و عشق، ص۲۶۶٫

لینک کوتاه : https://www.komeily.com/?p=33693