باب ۸ کتاب منازل السائرین: منزل فرار

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین

 موضوع بحث: شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری

منزل : ۸ منزل فرار


متن عربی :

۸- باب الفرار

قال اللّه عزّ و جلّ: «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ»‏[۱]

 الفرار هو الهرب ممّا لم یکن إلى ما لم یزل؛ و هو على ثلاث درجات: فرار العامه من الجهل إلى العلم عقدا و سعیا و من الکسل إلى التشمیر حذرا و عزما و من الضیق إلى السعه ثقه و رجاء؛ و فرار الخاصّه من الخبر إلى الشهود و من الرسوم إلى الأصول‏ و من الحظوظ إلى التجرید؛ و فرار خاصّه الخاصّه ممّا دون الحقّ إلى الحقّ، ثمّ من شهود الفرار إلى الحقّ، ثمّ الفرار من الفرار إلى الحقّ[۲].


شرح:

منزل هشتم از کتاب منازل السائرین باب الفرار، یا منزل «فرار» است. خواجه در این باب به «آیه ۵۰ از سوره الذّاریات» از قرآن کریم استشهاد کرده است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «فَفِرّوا إلی الله»[۳] لفظ فرار که در این آیه قرارگرفته یعنی از خودتان، دنیا و ما سِوی الله به‌سوی خدا فرار کنید.

تعریف فرار و درجات سه‌گانه آن

«الفرار هو الهرب ممّا لم یکن إلی ما لم یزل»؛ فرار به‌سوی خدا یعنی فرار از فانی به باقی. «ممّا لم یکن»؛ یعنی از آن چیزهایی که پیش ‌از این نبوده‌اند و بعد از این نیز نخواهند ماند، هر چیز غیر خدا را تصوّر کنی همه فانی بوده و باقی نخواهد ماند، اگر این‌طور است، شایستگی این را ندارد که انسان به آن چیزی که قابل ‌زوال است تکیه کرده و علاقه پیدا کند. پس باید به چه چیزی علاقه پیدا کند؟ «ممّا لم یکن إلى ما لم یزل»؛ به آن خدائی که همیشه هست، به آن خدائی که حیاتش، حیات ابدی هست.

«و هو علی ثلاث درجات»: فرار دارای سه درجه است؛ ۱- فرار العامّه ۲- فرار الخاصّه ۳-فرار خاصّه الخاصّه.

۱- فرار العامه: 

۱-۱-فرار از نادانی به سمت دانایی

خواجه می‌فرماید عامه مردم از [دو چیز] فرار می‌کنند:

«من الجهل إلى العلم عقدا و سعیا»: یکی فرار از نادانی به دانایی است. فرار از جهل به علم به دو جهت «عقدا و سعیا» است.

«عقدا» یعنی چون با خدا پیمان بسته‌اند می‌گویند که باید این جهل و نادانی را از خودمان برطرف کنیم.

«سعیا» هم از این‌ جهت است که آن‌ها وقتی به علم می‌رسند که سعی و تلاش کنند، پس انسان از روی سعی و کوشش می‌تواند به علم دست پیدا کند. این مطلب را هم ‌عرض کنم که منظور خواجه از کلمه علم، علم شریعت است که برای مبتدی لازم است که علم کلی به احکام پیدا کند و جهلش را نسبت به احکام الهی برطرف کند.

۱-۲- فرار از سستی و کسالت به سمت سعی و کوشش

«و من الکسل إلی التشمیر»: وقتی انسان برای کاری آستین خود را بالا می‌زند و می‌خواهد کاری انجام دهد تشمیر می‌گویند؛ یعنی از حالت سستی و کسالت و تنبلی بیرون آیی و فرار کنی، کجا بروی؟ چرا با سعی و کوشش بروی و جنبشی از خودت نشان بدهی و کلاً کسالت را از خود دور کنی؟ [به دو دلیل] «حذرا و عزما»:

 «حذراً»؛ عامل اول این است که می‌خواهی از آفات کسالت و تنبلی بر حذر باشی، لذا به‌سوی فعالیت روی می‌آوری تا در این راه کوشش کرده و بالاخره به یک نتیجه برسی.

«عزما»؛ یعنی این‌که عزم و اراده خود را قوی کردن و تنبلی را از خود دور کردن.

۱-۳- فراز از ضیق و تنگنا به سمت وسعت و گشادگی

«و من الضیق إلى السعه ثقه و رجاء»: و این‌که می‌خواهی از ضیق و تنگنا به‌سوی گشادگی و وسعت فرار کنی، عامل این چیست؟ یک عاملش این است؛ که به خدا اعتماد کنی، وثوق و اطمینان داری به این‌که اگر من این تنگنا و گرفتگی در امور، غیر خدا را از خودم دور کنم بالاخره یک روزی خدا مرا از این تنگناها و فشارها آزاد می‌کند، حالا این ضیق و تنگنا هرقدر باشد، چه امور معیشت، امور دنیا و چه امور سیر و سلوک. به‌هرحال نباید انسان خودش را اسیر مضایقات و تنگناها کند؛ و دوم امید است. باید چشم امید را بازکرده و به یک فضای بالاتر و وسیع‌تر نگاه کند پس انسان یک تکیه‌گاه و امید قوی می‌خواهد.

این راجع به فرار عامه است که عامه مردم سعی‌شان بر این است که جهل و کسالت و ضیق شان را برطرف کنند و این قدم‌های اول راه سیر و سلوک است و یک مطالبی است که آن‌ها هم نیاز به فرار دارد، ولی آن‌ها خیلی دقیق‌تر و عمیق‌تر است.

۲- فرار الخاصه: 

«و فرار الخاصّه من الخبر إلى الشهود و من الرسوم إلى الأصول و من الحظوظ إلى التجرید». بندگان خاصه خدا از سالکان طریقت از آنچه قبلاً گفتیم، بیرون آمده و به یک امور بالاتری فکر می‌کنند.

۱-«من الخبر إلى الشهود»؛ می‌خواهند آنچه را که شنیده‌اند در وجودشان تحقق پیدا کند؛ یعنی خبرهای قرآنی، روایتی، طریقتی، خبرهایی که از بزرگان در این راه آمده و بیان‌شده را می‌خواهند در خودشان شهود کنند، می‌خواهند شاهد شوند و از خبر به عینیت برسند، والا گفته‌های خالی به چه دردی می‌خورد؟

۲-«من الرسوم إلى الأصول»؛ می‌خواهند از رسم‌های ظاهری شریعت به آن اصول و اسرار واقعی پی ببرند که ریشه‌ این رسم‌ها و علت وضع و تشریع آن‌هاست.

۳-«و من الحظوظ إلی التجرید»؛ اگر عامّه از عبادت و افعال خیر حظّی، بهره‌ای و لذتی می‌برند، این‌ها این لذّت را نمی‌خواهند، این‌ها به‌سوی تجرید فرار می‌کنند؛ یعنی تجرّد از این حظوظ و لذائذ. وقتی انسان در آن جایگاه بالا قرار گرفت دیگر به حظوظ نفسانی‌اش توجه ندارد.

۳- فرار  خاصه الخاصه: 

«و فرار خاصّه الخاصّه ممّا دون الحقّ الی الحقّ»: فرار آن‌هایی که به گام‌های پایانی رسیده‌اند، آن‌ها می­‌گویند هرچه مادون و سِوای حق هست را باید کنار گذاشته و به‌سوی حق‌تعالی فرار کرده و در آن جوار «صدقٍ عند ملیکٍ مقتدر»[۴] قرار بگیریم.

۱-«ثمّ من شهود الفرار إلی الحقّ»: گام اول فرار از ماسِوی خدا و دادن دل به خداست. این فرار سعی شخصی آن‌هاست، چون این‌یک کار شخصی است این را هم نباید ببینند، این فرار را نباید ببیند؛ در مرحله اول به دست آورد و در مرحله دوم می‌خواهد این فرار را از دست بدهد.

۲-«ثمّ الفرار من الفرار إلی الحق»: مرحله بعدی باز از همه این‌ها بالاتر است؛ از همان فراری که قبلاٌ از خودِ خودش به‌سوی حق‌تعالی داشته است فرار کند، چون آن‌هم باز فراری از خودش در آن هست، این‌که می‌گوید: من به‌سوی حق‌تعالی فرار کردم، این هنوز حق را ندیده، هنوز به آن جایگاه اصلی حق نرسیده است، به آن وحدت وجود اشراقی که دیگر هیچ‌چیزی در وجودش نماند و تمام فکر و ذهن و قلب و وجودش سرتاسر نورانی از نور الهی بشود، نرسیده است. لذا مدام فرار می‌کند؛ یعنی مدام از آن چیزهای پایین می‌خواهد به‌جاهای بالاتر فرار کند، خودش را به آنجا برساند، لذا از این «فرار الی الحق» هم فرار می‌کند که به خود حق واصل شود، به آن اصل مطلب وصال پیدا بکند.

 البته خواجه فرار را در منزل ۸ ذکر می‌کند، یعنی در باب «بدایات». بدایات یعنی آن ده منزلی که در اول سیر برای سالک پیش می‌آید، چه بسیار منازلی که از منزل فرار بالاترند و هنوز مانده‌اند و باید به آن‌ها توجه کرد.

به‌منظور درک بهتر از مطالب عمیق این منزل، از «صد میدان» که از تألیفات خواجه و به زبان فارسی بوده و چکیده‌ای از منازل السائرین هست، مطالبی می‌آوریم و قبل از آن، از «کشف‌الاسرار» خواجه مطلبی می‌آوریم که می‌فرماید:

«فرار مقامی است از مقام‌های روندگان و منزلی است از منزل‌های دوستان، کسی که این مقام را درست شود نشانه‌اش آن است که همه نفس خود غرامت بیند، همه سخن خود شکایت نهد، همه کِرد خود جنایت بیند، امید از کردگار خود ببرد و بر اخلاص خود تهمت نهد، اگر دولتی در راه او آید از فضل حق ببیند نه از جهت کوشش خویش».[۵]

میدان چهل و دوم- فرار:

«فرار با مولى گریختن است؛ و در تفرق بر خویشتن بستن است و از دو جهان رهایی جستن است. گریختن به مولا را سه نشانه است: امید ازکردار خود بریدن و بر اخلاص خود تهمت نهادن و از دیدن طاعت خود توبه کردن؛ و در بستن تفرق سه نشانه است: همت یگانه کردن و از تدبیر خود بیرون شدن و حکم را باستسلام گردن نهادن؛ و رهایی جستن را از دو جهان سه نشانه است: از بیم­‌ها بر بیم قطیعت اختصارکردن و از کوشیدن­‌ها برکوشیدن وقت اختصارکردن و از امیدها بر امید دیدار نیارامیدن»[۶].

برای فرار سه مرحله بیان می‌کند: ۱- عبد از خودش به‌سوی مولایش فرار کند. ۲- درِ تفرّق بر روی خویش ببندد. ۳- توجه به جهان دنیا و آخرت نکند و توجهش به مولا و خدایش باشد.

 برای گریختن به مولا و دو مورد دیگر نیز سه نشانه ذکر می‌کند. نشانه‌های گریختن به مولا سه چیز است: ۱- قطع امید از کِردار خود. ۲- بر اخلاص خود تهمت نهادن. ۳- از دیدن طاعت خود توبه کردن.

نشانه‌های دَرِ تَفَرّق بر خویش بستن: ۱- همّت یگانه کردن. ۲- از تدبیر خود بیرون شدن. ۳- حُکم را به استسلام گردن نهادن. منظور از حُکم، حُکم شرعی نیست بلکه احکام تکوینی و احکام مشیتی خداوند روی این جهان است؛ حُکم یعنی حُکم قضا و قَدَرِ الهی را گردن بنهید و تسلیم و رضا به حُکم خدا داشته باشید. این هم یک نشانه ایست به جهت این‌که قلب شما و توجّهاتت به‌جای دیگری نمی‌رود و منحصر به خداوند است.

برای رهایی جستن از دو  جهان نیز سه نشانه وجود دارد: ۱- از بیم‌ها بر بیم قطعیّت اختصار کردن؛ یعنی ترس‌هایی که برای انسان پیش می‌آید حتی اگر آن‌ها، ترسِ خوب باشد، باید دریکی منحصر شود و آن‌یکی، بیم قطعیّت است، یعنی این‌که شما به قطعیّت آنچه پیش‌آمده و خواهد آمد یقین داشته باشید. اگر این قطعیّت و یقین در شما حاصل شود این‌یک نوع بیم هم دارد، انسان به‌یقین برسد خوفِ از دست دادن این مقام را دارد. حالتی از نگهداری برای شخص پیش می‌آید که باید آن را نگه دارد و حفظ کند. ۲- از کوشیدن‌ها، بر کوشیدن وقت اختصار کردن. این کوشیدن‌ها و سعی و کوشش و سلوک و جهدی که سالک در مراحل اولیه داشته وقتی به این مرحله رسید تمام کوشیدن‌هایش، در کوشیدن برای وقت خلاصه می‌شود، کوشیدنِ در وقت؛ یعنی از همه‌ی تلاش‌ها و مجاهدت‌هایی که سالک از ابتدای سلوکش داشته است، وقتی به این مرحله می‌رسد تمام کوشش‌ها و تلاش‌هایش به حفظ وقت منحصر می‌شود تا از وقت به بهترین وجه بهره ببرد. ۳- و از امیدها بر امید دیدار بیارامیدن. همه‌ امیدها را کنار می‌گذارد و تنها امید باقیمانده، امید رسیدن و دیدار محبوب است. این بسیار مهم است.

خواجه مناجاتی دارد که در آن می‌فرماید: الهى، درد می‌‏دانم، دارو نمی‌دانم‏ یا می‌دانم، خوردن نمی‌توانم‏ … پس چه سازم؟ جز آنکه می‌سوزم!‏ … و از بودنى کجا گریزم؟ و ناچاره را چون آمیزم؟ و در هامون در کجا گریزم؟[۷]

 و صل الله علی محمّد و آله الطاهرین.

 


[۱]. الذاریات: ۵۰٫

[۲]. خواجه عبد الله انصارى، منازل السائرین، دار العلم، تهران، چاپ: اول، ۱۴۱۷ ق.

[۳]. الذاریات: ۵۰٫

[۴]. قمر: ۵۵٫

[۵]. فرار مقامى است از مقامات روندگان و منزلى از منازل دوستى. کسى کاین مقام او را درست شود نشانش آنست که همه نفس خود غرامت بیند، همه سخن خود شکایت بیند، همه کرد خود جنایت بیند، امید از کردار خود ببرد و بر اخلاص خود تهمت نهد. اگر دولتى آید در راه وى، از فضل حق بیند و از حکم ازل، نه از جهد و از کردار خود. کشف الأسرار و عده الأبرار، ج‏۹، ص: ۳۲۶-۲۳۷

[۶]. خواجه عبدالله انصاری، صد میدان، به کوشش اکرم شفائی، بی نا، بی تا، منزل ۴۲، ص ۱۷٫

[۷]. خواجه عبد الله انصارى، طبقات الصوفیه، [بى نا] – [بى جا]، چاپ: اول. صص ۱۲-۱۳٫

باب ۱۳ کتاب منازل السائرین : منزل اشفاق

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۳ منزل اشفاق متن عربی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۷/۱۸

باب ۱۸ کتاب منازل السائرین: منزل تبتل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۸ منزل تبتل متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۰

باب ۸۴ کتاب منازل السائرین : منزل حیات

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸۴ منزل حیات متن عربی :...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

باب ۱۷ کتاب منازل السائرین : منزل ورع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۷ منزل ورع متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۸

باب ۴ کتاب منازل السائرین : منزل انابه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴ منزل انابه متن عربی...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۶

باب ۲۷ کتاب منازل السائرین : منزل توکل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۲۷ منزل توکل متن عربی...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۵

باب ۱۴ کتاب منازل السائرین : منزل خشوع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل :۱۴ منزل خشوع متن عربی : ۱۴٫...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۴

باب ۱ کتاب منازل السائرین : منزل یقظه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱ منزل یقظه متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۲ کتاب منازل السائرین : منزل عزم

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴۲ منزل عزم متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۵ کتاب منازل السائرین : منزل یقین

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۹ منزل یقین متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۱

اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام»
به اطلاع می‌رساند به حول و قوه الهی مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام» با سخنرانی فقیه عارف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «...
نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...