باب ۴۲ کتاب منازل السائرین : منزل عزم

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین

 موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری

منزل : ۴۲ منزل عزم


متن عربی :

۴۲. باب العزم‏

قال اللّه عزّ و جلّ: «فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ‏»[1].

العزم تحقیق القصد طوعا أو کرها؛ و هو على ثلاث درجات:

الدرجه الأولى إباء الحال على العلم بشیم برق الکشف و استدامه نور الأنس و الإجابه لإماته الهوى. و الدرجه الثانیه الاستغراق فی لوائح المشاهده و استناره ضیاء الطریق و استجماع قوى الاستقامه. و الدرجه الثالثه معرفه علّه العزم ثمّ العزم على التخلّص من العزم ثمّ الخلاص من تکالیف ترک العزم. فإنّ العزائم لم‏ تورث أربابها میراثا أکرم من وقوفهم على علل العزائم.[۲]


شرح:

در این مبحث خواجه عزم سالک را مطرح کرده و می­‌فرماید قلب سالک که مَسکن خداوند است باید دارای عزم و اراده باشد و در وجود او عزم و قصد الی الله تحکیم شود و تزلزلی در پایه­‌های عزیمت برای او پیدا نشود و این عزم، اراده و توجه به خداوند روزبه‌روز در او افزوده شود. چنانچه خداوند می‌­فرمایند: «آنگاه که بر امری عزم نمودی، پس توکل کن بر خداوند».

العزم تحقیق القصد طوعا أو کرها؛ سالک باید در درون خویش این نیت قلبی را به وجود آورد، چه این نیت اجباری باشد یا اختیاری؛ اما سؤالی که مطرح می‌­شود این است که آیا برای سالک در حال اجبار هم قصد و نیت محقق می­‌شود؟ می‌­گوییم بله در این راه ممکن است سالک در اوایل راه برای رسیدن به مقامات بالاتر از عزم کافی برخوردار نباشد و این بدان دلیل است که هنوز از مراتب بالاتر آگاه نیست و استاد او را از آن مراتب باخبر می‌­کند و او را آگاه می­‌سازد که اگر این مسیر را ادامه دهید به‌ مراتب بالاتر صعود می­کنید لذا سالک باید تعبداً از استاد خویش متابعت نماید.[۳]

این حالت برای سالک، تعبدی است، یعنی او متعبد به قول استاد و اشخاصی است که این راه را پیموده­‌اند و دیگران را از مقامات و مراتب این راه آگاه کرده‌اند ولی خودش آن‌چنان‌که باید و شاید از روی میل، اختیار و از روی آگاهی کامل این عزیمت برایش ایجاد نشده است بلکه از طریق اعتماد به استاد و اشخاصی که این راه را رفته­‌اند در این مسیر قرار می­‌گیرد. چنین سالکی هرچه در سیر خود پیش رود برایش میل و رغبت بیشتری حاصل می­‌شود و این موضوع امری است ناخواسته که کرهاً باشد و مقابل طوعاً است؛ اما «طوعاً» بدان معناست که سالک از همان ابتدا با شوق، شعف، میل و اختیار پیش برود. این یک عنایت برای بعضی از سالکان است که از ابتدا مشتاق و مجذوب هستند. البته این کار سالک نیست بلکه عنایتی ربانی است چنانچه خداوند می­‌فرماید: «فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ»[4]، بنابراین قصد چه با رغبت باشد چه بی‌رغبت، در هر صورت قصد حاصل شده است.

«و هو على ثلاث درجات: الدرجه الأولى إباء الحال على العلم بشیم برق الکشف و استدامه نور الأنس و الإجابه لإماته الهوى»

در درجه اول سالک می­خواهد قصد الی الله برایش حاصل شود و حال خود را با شریعت که شامل احکام حلال و حرام و مسائل اخلاقی و عرفانی است تطبیق دهد و اراده و قصدی در او حاصل شود؛ پس در این مرتبه می­‌خواهد از روی علم و کتاب پیش رود ولی چون به مرحله شهود عینی رسیده است، متوجه می‌­شود آنچه را که می­دانست و علم می­پنداشت حقیقت محض نبوده است، لذا درمی­‌یابد که حقایق بسیاری در کار است که از آن­ها غافل بوده و به همین دلیل حال باطنی او نمی­پذیرد که به آن علم اکتفا کند. این مخالفت حال با علم در وجود سالک، به سه دلیل برمی‌گردد:

  1. اول آنکه برقی در قلب سالک وارد می­‌شود و آن را کشف و استشمام می‌­کند و به‌واسطه کشف این برق، حرکت می‌­کند و چون آنچه در کشف رؤیت نموده، در علوم ظاهری وجود نداشته است همین امر سبب مخالفت حال با علم وی می­شود.
  2. دوم آنکه گاهی این کشف در او ضعیف ظاهر می­شود و همانند برق می­‌رود، لذا باید در خود تفحّص نماید که آیا در انتظار و طلب آن نوری که بدان انس گرفته، می­‌باشد یا خیر؟ اگر درصدد طلب باشد، معلوم می­‌شود که در قلبش آن نقطه قصد و عزم حاصل شده است.
  3. سوم آنکه اگر توانست بر خواسته‌ها و هواهای نفسانی تسلط پیدا کند و آن را معدوم نماید در این صورت قصد او محقق شده و این قصد حاصل شهود عینی سالک است.

«و الدرجه الثانیه الاستغراق فی لوائح المشاهده و استناره ضیاء الطریق و استجماع قوى الاستقامه»

قصد برتر این است که سالک کاملاً در انوار جمال خداوند که در قلبش ظهور می‌­کند مستغرق شود و هر کدام از این انوار و بروق لوحی برای پیشرفت او باشد، لذا باید مدام در این لوایح نظر کند و آن را مطالعه نماید و در بروق و مشاهدات خویش غرق شود تا قصدش قوی شود. دیگر آنکه مدام باید از قصدی که در قلبش پدیدار شده کسب نور کند تا راه وصول به مقصود برایش آشکارتر شود و معالم راه نمایان­تر شود تا قوت پیدا کند، و آن نوری است که در درون وی می­‌باشد و مرتب غرق در آن است و از آن برای وصول الی الله استفاده می­کند. همچنین واضح است که قصد خداوند محتاج استقامت باشد، چنانچه خداوند خطاب به پیغمبر (ص) می­فرماید: «فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْت‏»[5].

همان­طور که پیغمبر (ص) مأمور به پایداری و استقامت در راه خداوند می­‌باشد، لذا این امر بر ما هم واجب است؛ زیرا کمترین ضعف و سستی باعث تقرّب جنود شیاطین شود و استغراق در مشاهدات باعث دفع و ایمنی از ضلالت شود. همچنین قوای وجودی مرتبط با قصد از قبیل عبادات، ادعیه، اذکار و غیره را برای نزدیک شدن به خداوند در خود جمع کنیم تا استقامت قوی شود و بتوانیم پیش رویم.[۶]

«و الدرجه الثالثه معرفه علّه العزم ثمّ العزم على التخلّص من العزم ثمّ الخلاص من تکالیف ترک العزم. فإنّ العزائم لم‏ تورث أربابها میراثا أکرم من وقوفهم على علل العزائم»

درجه سوم این است که در خویش جستجو کند تا دلیل عزم را دریابد که آیا علت رحمانی است یا نفسانی تا بتواند به مدد خداوند خود را از ریا، تظاهر و مهلکات نفس نجات دهد و عزم برتر به نظر بنده بالاتر از این باشد چنانچه در دعا می‌خوانیم: «إِلَهِی تَقَدَّسَ رِضَاکَ أَنْ تَکُونَ لَهُ عِلَّهٌ مِنْکَ فَکَیْفَ یَکُونُ لَهُ عِلَّهٌ مِنِّی»[7]. مقدس است رضایت تو از این­که معلولِ علت من باشد. خدا هیچ وقت معلول علت­ها قرار نمی­گیرد چرا که او خود علت‌العلل است؛ چطور ممکن است که او معلول اعمال عبادی و کارهای بندگان باشد و بنده بگوید به‌واسطه اعمال خویش، خداوند راضی و خشنود گردید؟! این عملی است که عوام‌الناس برحسب ظاهر انجام می­دهند که خلاف ادب می­باشد؛ اما شخصی که در این مسیر قرار می­گیرد و قدم­های عمیقی برمی‌دارد علت را خداوند می­داند و فضل و بخشش را از جانب او می­بیند، لذا خواجه می­فرماید: سالک باید آن‌قدر در درون خویش تفحص نماید تا بر این معرفت نائل گردد که این اراده و قصدی که در درون او پیداشده از جانب خداوند می­باشد نه از جانب خویش؛ اما در درجه بالاتر که مرتبه عجیبی می­باشد، می­فرماید:

«سالک باید در این عزم، خود را نبیند و از آن تخلص نماید و آن را ترک نماید و خداوند را صاحب آن بداند و این مرتبه­ای است مافوق مرتبه قبل؛ زیرا در آن فقط درصدد تحصیل علت بود و در این درصدد ترک عزم. در این درجه سالک به این نتیجه می­رسد که اگر از جانب خداوند این عزم برای وی حاصل نمی­شد و او خود را صاحب عزم می­دانست، در چه حجاب­هایی قرار می­گرفت و به چه ابتلائاتی دچار می­شد؟ لذا این معرفت برای او حاصل می­شود که از تمام تکالیف و مشقّات و گرفتاری­های ترک عزم خلاص شده و به وادی حق رسیده و در این مرحله است که انسان از قیدوبند تکلّف و مشقّات خلاصی یافته و با عشق و محبت قدم برمی‌دارد.»

خواجه در آخرین کلام خود می­فرماید:

«هیچ میراثی بهتر از این نیست که ما علت این عزیمت­ها را جستجو کرده و اراده­های قلبی خود را پیدا کنیم؛ زیرا اگر واقعاً به این معرفت برسیم، در واقع به منشأ آن پی می­بریم و به آن متصل می­شویم و متوجه می­شویم که هرچه هست آنجا است.»

 

 


[۱]. آل‌عمران، ۱۵۹٫

 

[۲]. خواجه عبدالله انصارى، منازل السائرین، ص ۸۲ و ۸۳، تحقیق علی شیروانی، دار العلم، تهران، چاپ: اول، ۱۴۱۷ ق.

 

.[۳] شاهد قرآنی این موضوع، حکایت داستان حضرت خضر (ع) و حضرت موسی (ع) می­باشد، چنانچه خداوند در قرآن کریم می­‌فرماید: «فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (۶۵) قالَ لَهُ مُوسى‏ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى‏ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (۶۶) قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطیعَ مَعِیَ صَبْراً (۶۷) وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلى‏ ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (۶۸) قالَ سَتَجِدُنی‏ إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصی‏ لَکَ أَمْراً (۶۹) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنی‏ فَلا تَسْئَلْنی‏ عَنْ شَیْ‏ءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً (۷۰)» آنجا بنده­ای از بندگان ما را یافتند که او را از نزد خود رحمتی داده و از پیشگاه خود دانشی به خصوص به او آموخته بودیم، موسی به او گفت آیا من تو را پیروی کنم از آنچه که به تو آموخته‌اند مایه رشدی به من بیاموزی؟ گفت تو هرگز نمی­‌توانی بر همراهی من شکیبایی ورزی، و چگونه می‌­توانی بر چیزی که بدان احاطه نداری شکیبایی ورزی؟ گفت: اگر خدا بخواهد مرا شکیبا خواهی یافت و هیچ فرمانی را از تو مخالفت نخواهم کرد، گفت اگر دنبال من آمدی از هیچ‌چیز از من مپرس تا خود درباره (حقیقت) آن با تو سخن کنم. (آیات ۶۵ الی ۷۰، سوره کهف).

 

[۴]. به آن (آسمان) و زمین دستور داد به وجود آیید، خواه از روی اطاعت و خواه اکراه، آن‌ها گفتند: ما از روی طاعت می­‌آییم. (فصلت، ۱۱)

 

[۵]. پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای استقامت کن. (هود،۱۱۲)

 

[۶]. چنانچه خداوند می‌فرماید: «وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ وَ إِنَّها لَکَبیرَهٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعین»‏. از صبر (روزه) و نماز یاری جویید و این کار جز برای خاشعان گران است. (بقره، ۴۵)

 

[۷]. بارالها، مقدس است پسند تو از آنکه خود سبب‌ساز آن باشی، پس چطور من می‌­توانم سبب‌ساز آن گردم. (فرازی از دعای امام حسین (ع) در روز عرفه، اقبال الاعمال (ط – القدیمیه) ج ۱، ص ۳۴۹؛ مفاتیح‌الجنان، شیخ عباس قمی (ره))

 

باب ۱۳ کتاب منازل السائرین : منزل اشفاق

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۳ منزل اشفاق متن عربی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۷/۱۸

باب ۸ کتاب منازل السائرین: منزل فرار

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸ منزل فرار...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۱

باب ۱۸ کتاب منازل السائرین: منزل تبتل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۸ منزل تبتل متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۰

باب ۸۴ کتاب منازل السائرین : منزل حیات

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸۴ منزل حیات متن عربی :...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

باب ۱۷ کتاب منازل السائرین : منزل ورع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۷ منزل ورع متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۸

باب ۴ کتاب منازل السائرین : منزل انابه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴ منزل انابه متن عربی...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۶

باب ۲۷ کتاب منازل السائرین : منزل توکل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۲۷ منزل توکل متن عربی...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۵

باب ۱۴ کتاب منازل السائرین : منزل خشوع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل :۱۴ منزل خشوع متن عربی : ۱۴٫...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۴

باب ۱ کتاب منازل السائرین : منزل یقظه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱ منزل یقظه متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۵ کتاب منازل السائرین : منزل یقین

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۹ منزل یقین متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۱

اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام»
به اطلاع می‌رساند به حول و قوه الهی مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام» با سخنرانی فقیه عارف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «...
نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...