باب ۴ کتاب منازل السائرین : منزل انابه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین

 موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری

منزل : ۴ منزل انابه


متن عربی :

۴٫ باب الإنابه

قال اللّه عزّ و جلّ: «وَ أَنِیبُوا إِلى‏ رَبِّکُمْ»[1]؛‏ الإنابه ثلاثه أشیاء: الرجوع إلى الحقّ إصلاحاً، کما رجع إلیه اعتذاراً، و الرجوع إلیه وفاءً، کما رجع إلیه عهداً، و الرجوع إلیه حالًا، کما رجع إلیه إجابهً. و إنّما یستقیم الرجوع إلیه إصلاحاً بثلاثه أشیاء: بالخروج من التبعات و التوجّع للعثرات و استدراک الفائتات. و إنّما یستقیم الرجوع إلیه وفاءً بثلاثه أشیاء: بالخلاص من لذّه الذنب و بترک استهانه أهل‏ الغفله تخوّفاً علیهم مع الرجاء لنفسک و بالاستقصاء فی رؤیه علل الخدمه. و إنّما یستقیم الرجوع إلیه حالًا بثلاثه أشیاء: بالإیاس من عملک و معاینه اضطرارک و شیم برق لطفه بک.[۲]


شرح:

منزل چهارم، منزل انابه است. قبل از پرداختن به متن کتاب، مطلبی را تذکر می­دهیم. ممکن است سؤال شود فرق توبه با انابه چیست؟ اگر توبه رجوع به خداست، اِنابَه را هم رجوع به خدا معنی کرده‌اند. فرق این دو چیست؟ فرق کلی بین توبه و انابه این است که در توبه، شخص از گناهی که داشته پشیمان شده و جدا می­گردد. وقتی خودش را از اعتیاد به گناهان، ترک نماز، غیبت و امثال آن جدا کرد، مجرّد این تَرک گناه را توبه می­گویند. ولی آیا کافی است که ما فقط تَرک کنیم یا باید دنباله آن را هم پیگیر باشیم؟ این دنبال کردن مسیر توبه را انابه می­گویند.

پس تَرک معاصی توبه است، اما انابه رجوع الی الله است، یعنی یک قدم جلوتر. ما باید بعد از خلع خود از گناه برای آینده برنامه ­ریزی کنیم. مرحوم خواجه برای نام‌گذاری این منزل، آیه ۵۴ از سوره ۳۹، سوره زمر را آورده است که خداوند متعال می­فرماید: «وَ أَنِیبُوا إِلى‏ رَبِّکُمْ»[3]، به‌سوی پروردگار خود بازگردید. انابت از کلمه أَنِیبُوا گرفته شده که بعد از مرتبه جدا شدن از گناه است که به معنای پیگیری راه صحیح و رجوع به خداوند است.

«الإنابه ثلاثه أشیاء: الرجوع إلى الحقّ إصلاحاً، کما رجع إلیه اعتذاراً، و الرجوع إلیه وفاءً، کما رجع إلیه عهداً، و الرجوع إلیه حالًا، کما رجع إلیه إجابهً»

در همین جمله ­هایی که خواجه می­گوید شما می­توانید فرق­های توبه با انابه را بفهمید؛ چون ایشان در سه جمله این رجوع­ و بازگشت­ها را خلاصه می­کند، یعنی خود این شخص در گذشته و در مقام توبه یک رجوعی به‌سوی خدا داشته است و حالا در مقام انابه باید رجوعی دیگر علاوه بر آن­ها داشته باشد.

 می‌­فرماید: «همان‌طور که در مرتبه اول توبه، به درگاه خدا اظهار پشیمانی و عذرخواهی کرده بود و خودش را از آن گناهان نجات داده بود، حالا باید برگردد و اصلاحی دقیق در کلیه افعال و اعمالش داشته باشد. بعد از اعتذار نیاز به اصلاح احوال و حرکات و رفتار است. از همین‌جا فرق بین «توبه اعتذاری» و «انابه اصلاحی» مشخص می­شود.»

و الرجوع إلیه وفاءً، کما رجع إلیه عهدا، همچنین می­فرماید که همان‌گونه که در توبه عقد و عهدی باخدا بستید و توبه از شما صادر شد، حالا در مقام انابه، باید به آن عهدی که بستی وفا کنی. برای روشن شدن مسئله یک مثال می­زنیم. مثلاً کسانی که به تریاک یا مواد مُخَدِّر دیگر معتادند، اول این­ها را ترک اعتیاد می­دهند بعد این فرد به خانواده خودش برمی‌گردد. آیا می­شود با همان تصمیم اول که ترک کرد بگوییم که دیگر کار تمام شده؟ یا این­که به دنبال آن تصمیم و بازگشت، وقتی در جمع خانواده و اجتماع می­آید باز باید مراقب حال خودش باشد؟ بسیار اتفاق افتاده، افرادی که ترک اعتیاد کرده­اند، در اثر ضعف اراده و در اثر استشمام مواد، باز همان حال و هوس را پیدا کرده و به حالت اول برگشته­اند. لذا مرتبه بعد از توبه، وفای به آن توبه است. شما حالا می­خواهی آن آثاری که از توبه حاصل شده، پیگیر باشی و به آن عهدی که باخدا بستی وفا کنی. این در انابه به دست می­آید.

و الرجوع إلیه حالًا، کما رجع إلیه إجابهً، در توبه، گفته خدا را اجابت می­کند. به او گفته شده بیا توبه کن، واقعاٌ هم از روی صدق و صفا از آن­ها دست می­کشد، اما آیا حال توبه هم در او حاصل شده است؟ یعنی حال و استقامتی که از خودش مطمئن باشد، اگرچه تمام اسباب گناه برایش فراهم شود، به هر کیفیتی هم که باشد دیگر دست به آن گناه نمی­زند. این امر بستگی به این دارد که احوال درونی و ذاتی او تغییر کند. اگر این تغییر حاصل نشود چه طور می­تواند؟! بنابراین روشن شد که انابه با رجوع اصلاحی، وفایی و حالی محقق می­شود.

بعد از این، خواجه راه دست یافتن به هرکدام از این رجوع­ها را بیان می­فرماید:

و إنّما یستقیم الرجوع إلیه إصلاحاً بثلاثه أشیاء:

  1. بالخروج من التبعات: برای رجوع اصلاحی یعنی برای این­که شخص مطمئن شود کاملاً خودش را اصلاح کرده‌ است چه باید بکند؟ می­فرماید: «یکی این­که ببیند آیا از تمام تَبَعات و آثار گناهان قبلی و آلودگی­ها و مفاسد اخلاقی که در گذشته داشته، پاک گردیده است؟ آیا آن تَبَعات دیگر تکرار نمی­شود؟ مثل کسی که معتاد است و می­خواهد خودش را پاک کند، بارها از او آزمایش‌هایی گرفته می­شود تا ‌بینند آیا واقعاً پاک شده است؟ این شخص باید مدت­ها روی خودش کار کند.»
  2. و التوجّع للعثرات: باید ببیند اگر یک جایی پاش لغزید، آیا وجع او را می­گیرد؟ منظور از وَجَع و تَوجُّع درد است، یعنی آیا وقتی کمی در معرض لغزش قرار گرفته، احساس ناراحتی و درد کرده است؟ قبلاً که اصلاً دردی نداشت چون آلوده به گناه بود؛ اما حالا بعد از توبه، ممکن است دچار عثره­ای شود و در موقعیت­هایی پایش بلغزد؛ وقتی این شخص به ریزه­کاری­ها توجه کند و مراقبه داشته باشد، اگر به فرض، مسئله­ای برای او پیش آمد باید دردش بگیرد و ناراحت شود. اگر در چنین شرایطی واقعاً دلش به درد می­آید، گریه می­کند، ناراحت می­شود و خود را سرزنش می­کند؛ معلوم است که درصدد اصلاح نَفسَش برآمده و این نشانه اصلاح هست.
  3. و استدراک الفائتات: نشانه دیگر و استدراک الفائتات است، «فائتات» جمع فائته است، یعنی چیزهایی را که در گذشته از او فوت‌شده، تدارک کند. باید نگاهی به گذشته خود، قبل از توبه و انابه بیندازد. زمانی که اوقات خود را در گناهان و خطاها تضییع کرده بود. حالا باید آن­ها را تدارک کند. اگر نمازهای واجبی را نخوانده‌، اگر حق‌الناسی، حق‌اللهی به گردن او هست، آن­ها را جبران کند. اگر دید که کم­کم گذشته­های خود را تدارک می­کند، نشانه این است که واقعاً و عملاً قدم جدّی برای اصلاح نَفسِ خودش برداشته است. این­ها نشانه­های اصلاح بود.

و إنّما یستقیم الرجوع إلیه وفاءً بثلاثه أشیاء:

حالا نشانی رجوع وفایی چیست؟

  1. بالخلاص من لذّه الذنب: یکی این­که واقعاً از بوی گناه هم بدش می­آید. از گناهانی که می­شنود و می­بیند کاملاً ناراحت شده و دیگر اصلاً از گناه لذت نمی­برد، در حالی که قبلاً خیلی از گناه لذت می­برد، مثل نگاه به نامحرم و … اگر حالا می­بیند که از گناه لذت نمی­برد این علامت آن است که به عهد خود باخدا وفا کرده است.
  2. و بترک استهانه أهل‏ الغفله تخوّفاً علیهم مع الرجاء لنفسک: نشانه دیگر از وفا این است که نگاه او به اهل غفلت چگونه است؟ قبل از توبه، خودش گنه‌کار بود و مثل خودش هم خیلی­ها اهل گناه بودند. حالا که تصمیم به توبه گرفته، بعد از توبه، نگاهش به گنه‌کاران و اهل غفلت چگونه است؟ اگر خودش را بهتر از آن­ها بداند، آن­ها را مسخره کرده و در نظرش کم بشمارد، او مشکل دارد؛ چون اگر دیگران را بد و خودش را خوب بداند ممکن است به همان حالت­های اول برگردد. اینجاست که می­فرماید: بترک استهانه أهل‏ الغفله، نباید به آن­ها توهین کند.

تخوّفاً علیهم مع الرجاء لنفسک، این­طور نباشد که وقتی خطایی از دیگران سر می­زند آن­ها را مستحق عقوبت و خشم خدا ببیند ولی برای خودش امید به رحمت و توفیقات الهی داشته باشد و به همین خاطر اهل غفلت را کوچک و بی‌مقدار بداند، بلکه هدایت آن­ها را هم از خدا بخواهد و برای آن­ها دعا کند، مهربان باشد و از خدا بخواهد آن­ها هم به راهی که او آمده است، یعنی به راهِ توبه بیایند.

  1. و بالاستقصاء فی رؤیه علل الخدمه: دیگر این­که باید پیگیر باشد تا بفهمد آفات و کاستی­های خدمت او کجاست. ظاهراً منظور از خدمت، خدمت به الله و اولیاءالله و خدمت به خلق خداست. پس باید ببیند چه چیز مانع آن شده که این نَفس را نَفسِ متواضع و خَدوم کند تا بعد از این­که مدت­ها نَفس او از گناه لذت برده، حالا دیگر از نفسش خدمت صادر شود. کاملاً پیگیر باشد که از چه راه­هایی می­تواند برای خدا در خدمت باشد و راه­های این خدمت را پیدا کند.

و اما در رجوع حالی که کیفیّتش بالاتر از دو مرحله قبل است، می­گوید باید احوال درونی تو تغییر کند. اهمیت این مرتبه خیلی بیشتر از آن دو مرتبه است. اصلاح و وفا مقدمه رجوع حالی هستند.

و إنّما یستقیم الرجوع إلیه حالًا بثلاثه أشیاء:

نشانه­های سه­گانه رجوع حالی عبارت‌اند از:

بالإیاس من عملک و معاینه اضطرارک و شیم برق لطفه بک

  1. بالإیاس من عملک: می­فرماید که یک نشانه مهم برای تغییر حال تائب این است که ببیند آیا از اعمال خود نومید است یا نه؟ آیا هنوز مثل سابق که نماز و روزه و سایر اعمال صالحش در نظرش بزرگ می­آمد، همان حالات را دارد؟ یا این­که تغییر کرده و اعمال خودش را نجات­بخش و منشأ اثر نمی­داند و به آن­ها دل نمی­بندد. دعا یا نمازی که می­خواند یا کاری که انجام می­دهد، می­گوید خدایا ما نمازی نخواندیم، ما نمی­توانیم به اعمالمان تکیه کنیم چه‌بسا در این اعمال اشکالاتی باشد. ما تکیه به غفران تو داریم، تکیه به عفوّ و بزرگی تو داریم، نگاه به عملمان نمی­کنیم. اگر این حالت پیش بیاید معلوم می­شود که حالش تغییر کرده است.
  2. و معاینه اضطرارک: دوم این­که انسان به اضطرار خودش پی ببرد. اضطرار، یعنی بیچارگی. بفهمد که واقعاً بیچاره است، این خدا بود که دستش را گرفت و او را موفق کرد. بنده باید همیشه نسبت به خدا این اضطرار را داشته باشد. مگر می­شود انسان خود را بی­نیاز از خدا ببیند؟ بنده این بیچارگی و اضطرار را باید به عین ببیند، یعنی برایش عینی شود نه فقط علمی. بلکه وارد در دلش شود. در دعای عرفه امام حسین (علیه­السلام) آمده است: «أَوْقِفْنِی‏ عَلَى مَرَاکِزِ اضْطِرَارِی»‏[4]، خدایا مرا به اضطرار خودم واقف کن. واقف کن یعنی چه؟ یعنی من بفهمم که مُضطَرّ هستم به تو، خیلی­ها از این اضطرار غافل‌اند. درک این اضطرار یک امر عرفانی و معرفتی است.
  3. و شیم برق لطفه بک: نشانه سوم برای این­که مطمئن شوید که حالتان بعد از توبه عوض شده این است که آن برق الطاف الهی را استشمام کنید. آن چیزهایی که از نور و بارقه­های الهی می­آید، از الطاف خفی الهی، از نفحه­های الهی و از جذبه­های الهی صادر می­شود، به مشام روح و جان شما برسد. اگر این جذبه­ها پیش آمد، نشانه این است که شما در مسئله تغییر حال موفق شدی و حال درونی شما دیگر عوض شده است.

از خداوند مسئلت داریم که لطف کند و این نشانه­هایی که گفته شد، اگر پیدا شده که در آینده بهتر از آن و با کیفیت بهتری پیدا شود، اگر هم پیدا نشده که ان‌شاءالله آن­ها را تحصیل کنیم.

 


[۱]. زمر، ۵۴٫

[۲]. خواجه عبدالله انصارى، منازل السائرین، صص ۴۰ و ۴۱، تصحیح علی شیروانی، دار العلم، تهران، چاپ: اول، ۱۴۱۷ ق.

[۳]. زمر، ۵۴٫

[۴]. ابن طاووس، على بن موسى، إقبال الأعمال (ط – القدیمه)، ج ۱، ص ۳۴۹، تهران، چاپ: دوم، ۱۴۰۹ ق.

باب ۱۳ کتاب منازل السائرین : منزل اشفاق

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۳ منزل اشفاق متن عربی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۷/۱۸

باب ۸ کتاب منازل السائرین: منزل فرار

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸ منزل فرار...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۱

باب ۱۸ کتاب منازل السائرین: منزل تبتل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۸ منزل تبتل متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۰

باب ۸۴ کتاب منازل السائرین : منزل حیات

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸۴ منزل حیات متن عربی :...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

باب ۱۷ کتاب منازل السائرین : منزل ورع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۷ منزل ورع متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۸

باب ۲۷ کتاب منازل السائرین : منزل توکل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۲۷ منزل توکل متن عربی...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۵

باب ۱۴ کتاب منازل السائرین : منزل خشوع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل :۱۴ منزل خشوع متن عربی : ۱۴٫...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۴

باب ۱ کتاب منازل السائرین : منزل یقظه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱ منزل یقظه متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۲ کتاب منازل السائرین : منزل عزم

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴۲ منزل عزم متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۵ کتاب منازل السائرین : منزل یقین

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۹ منزل یقین متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۱

اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام»
به اطلاع می‌رساند به حول و قوه الهی مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام» با سخنرانی فقیه عارف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «...
نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...