باب ۱۷ کتاب منازل السائرین : منزل ورع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین

 موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری

منزل : ۱۷ منزل ورع


متن عربی :

۱۷٫ باب الورع‏

قال اللّه عزّ و جلّ: «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ»[1].

الورع توقّ مستقصى على حذر، أو تحرّج على تعظیم. و هو آخر مقام الزهد للعامّه، و أوّل مقام الزهد للمرید. و هو على ثلاث درجات: الدرجه الأولى تجنّب القبائح، لصون النفس، و توفیر الحسنات، و صیانه الإیمان. و الدرجه الثانیه حفظ الحدود عند ما لا بأس به، إبقاء على الصیانه و التقوى، و صعودا على الدناءه، و تخلّصا عن اقتحام الحدود. و الدرجه الثالثه التورّع عن کلّ داعیه تدعو إلى شتات الوقت و التعلّق بالتفرّق، و عارض یعارض حال الجمع.[۲]


شرح:

منزل ۱۷ از منازل سیر و سلوک سالکین باب الورع است. «ورع» یعنی پرهیزگاری. ورع مسئله­ای بسیار مهم است، چه در سیر و سلوک، چه در امر شریعت. لذا در مورد انتخاب مرجع تقلید هم می­گویند اگر دو مرجع تقلید از نظر علمی در یک سطح باشند ولی از نظر ورع و تقوا، پرهیزگاری و ورع و احتیاط یکی از آن­ها بیشتر باشد، در این شرایط از مجتهدی تقلید کنید که ورعش بیشتر باشد. همچنین در کلام استاد کل مرحوم ملا حسینقلی همدانی (رضوان‌الله علیه) از اساتید بزرگ این طریقت، در آخر کتاب تذکره المتقین در نامه­ای به یکی از شاگردانش مسئله ترک معصیت و پرهیزگاری را تا جایی تأکید می­کند که اگر کسی از اهل سلوک ترک معصیت را نداشته باشد، هیچ چیز ندارد، یعنی در واقع اولین قدم سالک در سیر و سلوک این است که در ترک معاصی آن­قدر سعی و کوشش کند که ملکه عدالت و تقوا در نفس او پیدا شود. این ملکه، نیروی نفسانی بازدارنده از خطاها و گناهان است.

البته متعلّق ورع گاهی معاصی و گناهان است، یعنی ورع به معنی ترک گناهان کبیره و صغیره خواهد بود و گاهی ورع از ترک معصیت هم بالاتر می­رود، یعنی علاوه بر ترک معصیت، ترک مکروهات کند، یعنی آن چیزی را که ترک آن بهتر است ولی گناه هم نیست، انجام ندهد که این از ترک معصیت­ها هم یک قدم بالاتر است. درجه بالاتر از این، «ترکِ ترکِ أَولى» است. به این بیان که کارهای مستحب را هم گرچه شرعاً بر او واجب نیست، ترک نمی­کند.

و قدم بالاتر این­که سالک «ترک مباحات» کند. نه تنها معاصی و مکروهات را انجام نمی­دهد و نه تنها مستحبات را ترک نمی­کند، بلکه در میدان مباحات هم علی رغم مباح بودن، مشغول به آن­ها نمی­شود. مثلاً اگر تفریح سالم مباح است و چندان نیازی هم به آن ندارد، برای این­که نَفْسش را ریاضت بدهد تا به خدا نزدیک­تر بشود، این مباح را ترک می­کند.

بالاتر و پیچیده­تر از همه ترک­هایی که ذکر شد، ترک خواطر پراکنده و سویی است که در نفس سالک ایجاد می­شود. سعی و کوشش سالک در این است که نفی خواطر کند، یعنی آن غفلت­های از یاد خدا که در نَفْس او حاصل شده و خاطره­ای را که مرضیِّ خدا نیست، در نفسش جا نداده و نَفْس خود را از چنین خاطرات بدی پاک کند، یعنی هرچند فکر گناه، گناه نیست ولی سالک درصدد است که حتی فکر گناه هم نکرده و تمام افکارش مقدّس و پاک باشد. این­ها درجات بالای ورع است.

اقسام ورع را خواجه در این منزل بیان می­کند.

قال اللّه عزّ و جلّ: «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ»[3]، خداوند در این سوره به حبیبش خطاب می­کند: «یا ایّها الْمُدَّثِّرُ قُمْ فَاَنْذِرْ وَ رَبَّکَ فَکَبِّر ْوَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ»[4].

این­که پیراهن را تطهیر کند معانی متعددی دارد. در آن زمان، اعراب و در زمان حاضر هم بعضی از افراد، لباس عربی بلند می­پوشیدند، به‌طوری که موقع راه رفتن زمین می­خوردند. «تطهیر ثوب» یعنی تقصیر و کوتاه کردن لباس؛ چون این نوع لباس، لباس متکبرانه است. «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّر»[5]، یعنی «فَقَصِّرْ»؛ یعنی لباس را کوتاه کن.[۶]

آیات قرآنی بر پیامبر نازل می­شده و مخاطبش پیغمبر بوده است، ولی پیغمبر که این کار (پوشیدن لباس بلند برای تکبر) را انجام نمی­دهد، لذا هرچند که مخاطب آیات، پیامبر است ولی در واقع منظور، امّت پیغمبر است. این یک معنا برای «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ»[7].

معنی دوم «وَ ثِیابَکَ فَطَهِّرْ»[8] این­که لباس باید طاهر باشد، یعنی پول خرید این لباس از پول مخمس باشد. لباس غصبی نباشد، در این لباس شبهه حرمت نباشد. معنی دیگر این­که این لباس باید موقع نماز و حتی مواقع دیگر پاک و از نجاست طاهر باشد. همه مواردی که بیان شد معانی ظاهری طهارت است. ولی منظور از مناسبت این آیه با موضوع ورع، طهارت معنوی است، یعنی پاک کردن لباس باطن از رذایل و آنچه که موردپسند خداوند نیست و داشتن ورع و تقوای باطن؛ یعنی دارای ورع و تقوای باطن باش. این هم یک معنای عرفانی و دقیق­تر در معانی طهارتِ ثوب است.

سپس فرموده: الورع توقّ مستقصى على حذر، أو تحرّج على تعظیم؛ می­فرماید ورع این است که سالک در پرهیزگاری جانب احتیاط را رعایت کرده و آخرین درجه پرهیزگاری را به کار گیرد.

در معنای دیگر ورع می­فرماید: أو تحرّج على تعظیم؛ چون انسان عظمت خدا را در دل دارد و می­خواهد خدا را تعظیم کند، به نفس خود سخت­گیری می­کند تا حالت ورع در او حاصل بشود.

بعد می­فرماید: و هو آخر مقام الزهد للعامّه و أوّل مقام الزهد للمرید؛ آخرین مراتب زهد برای عامه مردم، تحصیل این درجه از ورع، یعنی ترک معصیت است؛ چون وقتی انسان زهد بورزد، قهراً نسبت به تعلّقات نَفس و دنیا پرهیزگار شده و گناهی نخواهد کرد. پس این مرتبه از ورع برای عامه، آخرین مرتبه زهد است، ولی برای خاصه و برای مریدان راه خدا اولین مرحله زهد است. عرفا مسئله ورع به معنی ترک معصیت را امری ابتدایی می­دانند؛ زیرا بالاتر از آن منازلی هست که باید سیر کنند.

و هو على ثلاث درجات: الدرجه الأولى تجنّب القبائح، لصون النفس و توفیر الحسنات و صیانه الإیمان

 «ورع» به سه درجه تقسیم می­شود:

درجه ابتدایی ورع و پرهیزگاری این است که از کلیه قبیح­ها، اعمال و افعال زشت و از تمام مواردی که شرع، اهل سلوک و عقول طاهره آن­ها را زشت می­دانند پرهیز کنید.

لصون النفس، هدف اول سالک از انجام ورع، دور کردن قبائح به‌منظور حفظ و پاک کردن نَفس است.

توفیر الحسنات، و هدف دوم زیاد شدن و وفور حسنات و کارهای خوب و زیبای اوست. چون اگر شخصی اهل تقوا و ورع نباشد، دنبال حسنات نرفته و دنبال سیئات می­رود.

و صیانه الایمان، و هدف سوم این­که ایمان و اعتقاد خود را حفظ کند. در صورتی که سالک، ورع را در نفس خود ادامه بدهد می­تواند ایمان و معتقدات خود را حفظ کند. عدم ورع برای ایمان شخص، خطر بزرگی است. اگر کسی تقوا و ورع خود را حفظ نکند ایمانش نابود می­گردد.

و الدرجه الثانیه حفظ الحدود عند ما لا بأس به، إبقاء على الصیانه و التقوى و صعودا على الدناءه و تخلّصا عن اقتحام الحدود

و اما در رابطه با درجه بالاتر از درجات ورع می­فرماید: درجه دوم این­که سالک حدود شریعت را حفظ بکند؛ چون در شریعت برای تقرّب به خدا یک حدودی وضع شده است.

می­فرماید: سالک حتی در مواردی که هیچ نهی و الزام و کراهتی هم از جانب شارع نیامده و مباح هست، باز هم برای حفظ حدود شریعت، آن مباحات را هم ترک می­کند. إیقاءً علی الصیانه و التقوی، برای حفظ و نگهداری و صیانت از درستی و پاکی نَفْس و تقوا، نیاز دارد یک مقدار از مباحات و «ما لا بأس به» را هم ترک بکند.

و صعوداً علی الدناءه، دیگر این­که از دنائت و پستی­ها بالا آمده و عروج کند و تنزّل نکند.

وتخلّصاً عن اقتحام الحدود، و از دیگر فواید پرهیزگاری نوع دوم این هست که بتواند خود را از هتک حرمت حدود الهی رهایی بخشد، یعنی برای این­که کلیه حدود را حفظ کند و به حدی از حدود الهی تجاوز نکرده و هتّاکی حرمت نکند.

ورع دوم برای خلاص شدن از این گونه عَقَبات یعنی ورع از مباحات را در خودش ایجاد کند.

و اما درجه سوم که یک مرتبه بالاتر است، مربوط به قلب و درونِ سالک است. مراتب قبل برای سالک جنبه عملی داشت ولی درجه سوم ورع، ورع از امور باطن است.

 التورّع عن کلّ داعیهٍ، تدعو إلی شتات الوقت و التعلّق بالتفرّق و عارضٍ یعارض حال الجمع

می­فرماید: تورّع مرحله سوم برای شخص سالک از آن جهت است که می­خواهد از کلیه عوامل و انگیزه­های نفسانی، خود را پاکِ پاک کند تا این­که وقت از دستش نرود. پس درجه عالی ورع، به سالک کمک می­کند تا ریشه غفلت نفس را که موجب اتلاف و تضییع اوقات و پراکندگی خاطر است، بشناسد و بتواند حال حضور الهی را حفظ کند.

و التعلّق بالتفرّق، و برای این­که دیگر هیچ علقه­ای نسبت به پراکندگی ذهن و فکر و عقل و قلب پیش نیامده و کاملاً فکرش متمرکز در معانی ملکوتی و توحیدی باقی بماند، این نوع از ورع را که خیلی دقیق و خیلی باریک است انجام می­دهد.

و عارضٍ یعارض حال الجمع، برای این­که عوارضی در قلب او پیش نیاید که حال جمع و حال تمرکز توحیدی­اش را متغیّر کند، مراقبه شدید دارد و چنین ورعی را در دل ایجاد می­کند. بعد از گذراندن مراتب ورع و سیر در آن­ها، در این مرتبه نوعی مراقبه درونی و قلبی شدید و سخت را در خودش ایجاد می­کند تا کاملاً در حال حضور باشد تا مبادا آنی از غفلت و گردوغبار دنیوی و غیر الهی بر در دل او بنشیند. خداوند را قسم می­دهیم که به ما کمک کند تا چنین ورع و مراقبه­ای را در خودمان ایجاد کنیم.

 

 


[۱]. مدّثّر، ۴٫

[۲]. خواجه عبدالله انصارى، منازل السائرین، صص ۵۴ و ۵۵، دار العلم، تهران، چاپ: اول، ۱۴۱۷ ق.

[۳]. مدّثّر، ۴٫

[۴]. مدثر آیات ۱ تا ۴٫

[۵]. مدّثّر، ۴٫

[۶]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، جلد ۱۰، ص ۵۸۱، تحقیق محمدجواد بلاغی، نشر ناصرخسرو، تهران، سال ۱۳۷۲ چاپ سوم.

[۷]. مدّثّر، ۴٫

[۸]. مدّثّر، ۴٫

باب ۱۳ کتاب منازل السائرین : منزل اشفاق

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۳ منزل اشفاق متن عربی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۷/۱۸

باب ۸ کتاب منازل السائرین: منزل فرار

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸ منزل فرار...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۱

باب ۱۸ کتاب منازل السائرین: منزل تبتل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۸ منزل تبتل متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۰

باب ۸۴ کتاب منازل السائرین : منزل حیات

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸۴ منزل حیات متن عربی :...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

باب ۴ کتاب منازل السائرین : منزل انابه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴ منزل انابه متن عربی...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۶

باب ۲۷ کتاب منازل السائرین : منزل توکل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۲۷ منزل توکل متن عربی...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۵

باب ۱۴ کتاب منازل السائرین : منزل خشوع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل :۱۴ منزل خشوع متن عربی : ۱۴٫...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۴

باب ۱ کتاب منازل السائرین : منزل یقظه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱ منزل یقظه متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۲ کتاب منازل السائرین : منزل عزم

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴۲ منزل عزم متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۵ کتاب منازل السائرین : منزل یقین

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۹ منزل یقین متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۱

اطلاع‌رسانی در خصوص برگزاری مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام»
به اطلاع می‌رساند به حول و قوه الهی مراسم روز شهادت حضرت امام رضا «علیه‌السلام» با سخنرانی فقیه عارف حضرت آیت الله کمیلی خراسانی «...
نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...