باب ۱۲ کتاب منازل السائرین : منزل خوف

بسم‌الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین

 موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری

منزل: ۱۲ منزل خوف

متن عربی:

۱۲ -منزل خوف

قال اللّه عزّ و جلّ: یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ[۱]‏.

الخوف هو الانخلاع عن طمأنینه الأمن بمطالعه الخبر؛ و هو على ثلاث درجات: الدرجه الأولى الخوف من العقوبه و هو الخوف الذی یصحّ به الإیمان و هو خوف العامّه و هو یتولّد من تصدیق الوعید و ذکر الجنایه و مراقبه العاقبه؛ و الدرجه الثانیه خوف المکر فی جریان‏ الأنفاس المستغرقه فی الیقظه، المشوبه بالحلاوه؛ و لیس فی مقام أهل الخصوص وحشه الخوف إلا هیبه الإجلال‏ و هی أقصى درجه یشار إلیها فی غایه الخوف و هی هیبه تعارض المکاشف أوقات المناجاه و تصون المشاهد أحیان المسامره و تقصم المعاین بصدمه العزّه.

شرح:

خوف در نفس سالک سه مرتبه دارد:

«الدرجه الاولی: الخوف من العقوبه و هوالخوف الذی یصح به الایمان و هو خوف العامه؛ و هو یتولد من تصدیق الوعید و ذکر الجنایه و مراقبه العاقبه»؛

 مرتبه اول خوفی است که به‌وسیله آن ایمان تصحیح‌شده و بر ایمان و اسلام شخص صحه گذاشته می‌شود؛ یعنی وقتی کسی شهادتین را گفت و مسلمان شد قهراً به اصول دیگر اعتقادی هم باید توجه کند، از جمله مسئلۀ اخبار معاد و عالم آخرت که در قرآن کریم گزارش‌ آن آمده است؛ و این خوف، خوف عامه است که درجه اول از درجات خوف است. تا این خوف نباشد اصلاً ایمان نیست. اگر انسان به اصول پنج‌گانه توجه نکند، به اخبار معاد ایمان نیاورد، وعید الهی را تصدیق نکند، گناهان خود را به یاد نیاورد و از گناه، خوفی در دل او پیدا نشود، (ایمان صحیحی ندارد).

 خوف عامه و ابتدایی، در اثر ایمان آوردن به معاد، تصدیق وعید الهی و به یادآوردن گناهان ایجاد می‌شود و انسان راجع به عاقبت امر و پایان کارش نیاز به یک مراقبه خوفی دارد.

«والدرجه الثانیه: خوف المکر فی جریان الانفس المستغرقه فی الیقظه، المشوبه بالحلاوه»؛

 خوف بالاتر این است که ما از مکر الهی غافل نشویم و بدانیم که در کار خداوند تغییر و تبدیل هست. گرچه کار خدا از روی حکمت است، اما خیلی باید مراقب باشیم که خدای‌نکرده گرفتار مکر الهی و عذاب او نشویم؛ که این امر، نفسی را می‌طلبد که دائماً در حال یقظه و آگاهی باشد، البته این نوع یقظه و بیداری و آگاهی، مخلوط به حلاوت یاد خدا در دل است؛ یعنی عامل خوف، عاملی است که قلب را خاشع و خاضع کرده، او را به یاد خدا می‌اندازد و در او حلاوت مناجات و حلاوت محبت الهی ایجاد می‌گردد.

 «ولیس فی مقام اهل الخصوص وحشه الخوف الا هیبه الإجلال»؛

 درجه سوم خوف که درجه خواص است. خوف از وعید و عذاب جهنم نیست، خوف از مکر هم نیست. بلکه خوفی است که از هیبت عظمت و جلال الهی در دل سالک افتاده است؛ و هی اقصی درجه یشار الیها فی غایه الخوف؛ و این خوف از هیبت و جلال خدا، بالاترین درجه خوف است؛ و هی هیبه تعارض المکاشف اوقات المناجاه؛ مکاشف یعنی اینکه از قوت باطن به مرحله‌ای رسیده که نور و جلال خدا را در دل کشف می‌کند و بر اثر آن جلالی می‌شود؛ و هیبت جلال طوری در دل او می‌افتد که وقتی مشغول دعا و راز و نیاز و مناجات باخدا می‌گردد، حالت هیبت را بیشتر احساس می‌کند.

«و تصون المشاهد احیان المسامره»؛ مسامره یعنی رفاقت بسیار نزدیکی که انسان با رفقای خود پیداکرده، باهم می‌نشینند و صحبت می‌کنند. خوب این مسامره ظاهری است ولی یک مسامره باطنی باخداست که انسان انیس و مونس خود را خدا قرار بدهد و با او مسامره کند.

 می‌فرماید: گاهی ممکن است در اوقات هم‌نشینی و خلوت باخدا، غروری در نفس ایجاد کند، اما اگر خوف جلال در دل پیدا شود، این خوف، خطر مسامره را حفظ می‌کند.

«وتقصم المعاین بصدمه العزه»؛ از فواید دیگر این خوف این است که وقتی هیبت و عظمت جلال در دل سالک وارد شود و عزت و جلال خدا را معاینه کند، آن خوف و هیبت در دل، او را به صدمه می‌اندازد. صدمه انداختن یعنی همان حالت صعقه­ای که برای حضرت موسی کلیم در کوه طور پیش آمد؛ حالتی که غش کرده و بر زمین افتاد. وقتی حضرت موسی علیه‌السلام جلال و هیبت الهی را مشاهده کرد، حالت صعقه بر ایشان عارض شد. این حالاتی که برای منزل خوف ذکر شد، حالت‌هایی است که پیش می‌آید و سالک درهرحال باید مراقب احوالش باشد و ببیند که در چه حالی است.

خواجه درصد میدان آن خوف را این‌طور بیان فرموده: «خوف ترس است و ترس حصار ایمان است و تریاق تقوی و سلاح مؤمن است و آن سه قسم است: یکی خاطر، دیگری مقیم و سوم غالب».

ترس خاطری، خوفی است که به مقام ثبات نرسیده، یعنی می‌آید، خطور می‌کند و می‌رود. از این قوی‌تر خوف مقیم است یعنی در دل اقامت و استمرار دارد.

خوف بالاتر خوف غالب است. خوف اول و دوم، خوفی از ناحیه خود سالک است، اما خوف سوم، حالتی از غلبه است که خدا بر دل سالک می‌اندازد. وقتی در نشانه‌های خوف وارد شویم، هرکدام از سه خوف واضح‌تر می‌گردد.

می‌فرماید: «آن ترس که خاطر است در دل آید و برگذرد». این خوف، خوف مقیم نیست، خوف خطوری است، می‌آید و می‌گذرد که باید سالک روی آن کار کند تا آن را به مرحلۀ مقیم برساند.

«آن کمینه‌ ترس است که اگر آن نبود ایمان نبود»؛ یعنی این حداقل و کمترین درجۀ خوف است که اگر کسی این‌ مقدار از خوف را نداشته باشد، اصلاً مؤمن تلقی نمی‌شود. «که بی بیم، ایمنی نیست و بی بیم ایمان نیست»؛ بیم یعنی همان ترس و خوفی که در دل افتاده است. می‌فرماید: این بیم شما را به امن‌وامان الهی می‌رساند. بیم، مقدمۀ ایمنی است. مثل ‌اینکه شما در بیابانی باشید و احساس خطر کنید، اگر در شما عامل خوف نباشد نمی‌توانید خود را از خطر حفظ کرده و از شر دشمن خود را در امان قرار دهید؛ و بی بیم ایمان نیست؛ یعنی بدون بیم و خوف ایمانی در حقیقت نفس نیست. «و نشانه‌های بیم، ناپیدایی است»؛ اگر می‌خواهی بفهمی که آیا بیم و خوف به درجه کمال رسیده، باید خودت را ندیده و خدا را بر دل خودت ببینی. «و آن پیرایۀ ایمان است. هرکس را ایمان چندان است که بیم است»؛ هرکسی می‌خواهد ایمانش دوچندان و زیاد شود، باید خوف را بالا ببرد؛ این نوع اول یعنی ترس خطوری بود؛ اما آن ترس ثابت در دل، ترس مقیم است.

«دیگر ترس مقیم است که آن ترس، بنده را از معاصی بازدارد و وی را از حرام دور کند و امل مرد کوتاه کند»؛ آن ترس مقیم در دل اگر همراه سالک باشد او را از ارتکاب معصیت حفظ می‌کند و از حرام بازمی‌دارد و آرزوی دنیایی را از او می‌گیرد.

 «سوم، ترس غالب است و آن ترس مکر است که حقیقت بدان درست آید و راه اخلاص بدان گشاده آید و مرد را از غفلت آن باز رهاند»؛ می‌فرماید: خوف برتر و بالاتر در این راه خوفی است که بر قلب سالک غالب می‌شود و آن کیفیتی برتر از قبل است که از انجام گناه و فعل حرام و حفظ ایمان خوف داشت؛ در این مرتبه سالک می‌داند که خداوند مکر دارد (املاء دارد امهال دارد) استدراج دارد.

در دعای ماه رمضان می‌خوانیم که خدایا اگر اسم ما در گروه اشقیاء ثبت‌شده، آن را از دفتر اشقیاء پاک‌کن و در دفتر سعداء وارد کن[۲].

 کار خداوند همیشه در تغییر و تبدیل است. همان‌طور که در قران می‌خوانیم: «کُلَّ یَوْم هُوَ فِى شَاْن»[۳] منظور از یوم، بیست‌وچهار ساعت نیست؛ یعنی هر آن و هرلحظه خداوند در یک شانی از  مشیّت قرار می‌گیرد. خودش سلطان این جهان است خودش می‌داند با چه حکمتی برخورد کند، هم رحمت دارد و هم مکر؛ و انسان مؤمن نباید از مکر الهی خودش را محفوظ بداند. «وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَیْرُ الْمَاکِرِینَ»[۴].

اگر بشر حیله می‌کند خدا هم با حکمت خودش چه‌بسا این کار را انجام بدهد یعنی شمارا غافلگیر کند از جایی که شما هیچ گمان نداری یک‌دفعه بلایی و گرفتاری پیش بیاید؛ و این بلا و گرفتاری ممکن است در اثر اعمال خود سالک باشد. یا در اثر همان گناه کبیره‌ای که می‌گویند: خود را در امن دانستن از مکر خدا گناه است. شاید این موجب شده که این بلا پیش بیاید. علاج این امر همان خوف است. ایشان هم می‌گوید حقیقت ایمان با همین ترس از مکر درست می‌شود. همین خوف از مکر است که انسان را خالص و پاک‌کرده و نمی‌گذارد اعمالش را برای غیر خدا بجا آورد و برای غیر او نیت کند.

 «و مرد را از غفلت باز رهاند». در مرتبه سوم، دیگر معصیت نیست، غفلت است، غفلت دل. اگر دل از یاد خدا غافل شود، گناه بزرگی است و علاج آن همان ترس است. اگر شخصی خودش را در امن‌وامان از عذاب مکر الهی قرارداد و به این مسئله توجهی نداشت که خدا همان‌طور که ارحم‌الراحمین است، شدیدالعقاب هم هست گرفتار بلا خواهد شد. در دعای افتتاح می‌خوانیم «انَّکَ ارْحَمَ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَهِ، وَ أَشَدُّ الْمُعاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکالِ وَ النَّقِمَهِ». اگر سالک خوف از مکر خدا نداشت و همیشه در دل خود را در امن‌وامان الهی دید، خداوند به دل او نگاه می‌کند، اگر اثری از خوف سوم در دل نداشت، این ده اثر در او پیدا می‌شود.

می‌فرماید: نشان مکر ده چیز است:

۱-  طاعت بی حلاوت؛ عبادت می‌کند اما شیرینی عبادت را نمی‌چشد.

۲- اصرار بی توبه؛ خدا توبه را از او می‌گیرد.

۳- بستن در دعا؛ دعا را از او می‌گیرد.

۴- علم بی‌عمل؛ علم وقتی خوب است که با عمل باشد. توفیق عمل را خدا از آن‌ها می‌گیرد. می‌گوید تو اصلاً به من توجهی نداری، فقط به خودت توجه داری و غرق در خودت هستی، خودت را مغرور کردی و در دلت ترس و خوفی از من نیست.

 ۵- حکمت بی نیت؛ حکمت وقتی خوب است که با نیت باشد نه ‌فقط یک حکمت زبانی باشد.

۶- صحبت بی‌حرمت؛ یعنی شما با خدا هم‌نشینی داری، اما آن حرمتی را که باید در آداب صحبت حفظ کنی نمی‌توانی حفظ کنی.

۷-بستن در تضرع.

۸- صحبت با بدان؛ اگر درگذشته صحبت و هم‌نشینی با خوبان داشتی ولی خودت را از مکر خدا در امان بدانی و بگویی خدا با من کاری ندارد، من بنده خوب خدا هستم، خدا رفیقان خوب را هم از شما می‌گیرد و به صحبت با بدان گرفتارت می‌کند.

و بعد می‌فرماید: بدتر از همه دو چیزاست:

۹- بنده را ایمان دهد ولی بی یقین.

۱۰- یا بنده را به خودش وا‌گذارد.

این‌ها آثار افعال و اعمال کسانی است که در دلشان آن خوفی که بایدوشاید نیست و به­جای آن غرورهای نفسانی است که این‌ها آثار بد چنین حالی است. تذکراتی که ایشان می‌دهد به خاطر این است که ما مراقب باشیم و خوف خدا را در هیچ حال از دست ندهیم.

 می‌بینید دعای ابوحمزه چه مضامینی از خوف دارد وقتی می‌رسد به مسئله شب اول قبر می‌گوید: «أَبْکِی لِضِیقِ لَحْدِی أَبْکِی لِسُؤَالِ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ إِیَّایَ».

 در کلمات و دعاهای ائمه علیهم‌السلام و در مناجات حضرت علی علیه‌السلام و مناجات خائفین خیلی از حالت‌های خوفی پیدا می‌شود. بعضی‌ می‌گویند ما محبتی هستیم. محبت و رجاء کاذب چه نتیجه‌ای دارد. فرض کنید کشاورزی نهالی را بکارد، آیا می‌تواند به فکر دفع آفاتی که گیاه را از بین می‌برند نباشد؟ این‌که ما بگوییم: خدا رحیم و رئوف است، محبت کاذب و رجاء کاذب نتیجه‌ای که نمی‌دهد هیچ، بلکه نتیجه‌اش معکوس است.

 از خداوند مسئلت داریم که ما را جزء خائفین و کسانی که هیبت جلال خدا را در دل دارند و با این هیبت خود را به خدا نزدیک می‌کنند، قرار دهد.

 و صلی‌الله علی محمد وآله الطاهرین.


پاورقی:

[۱]- آن‌ها از پروردگارشان که حاکم بر آن‌هاست، خائف‌اند (نخل: ۵۰).

[۲] – در کتاب مفاتیح الجنان در اعمال مخصوص شب بیست و سوم رمضان این دعا وارد شده است: اَللّهُمَّ امْدُدْ لى فى عُمْرى وَاَوْسِعْ لى فى رِزْقى وَاَصِحَّ لى جِسْمى وَبَلِّغْنى اَمَلى وَاِنْ کنْتُ مِنَ الاْشْقِیاَّءِ فَاْمحُنى مِنَ الاْشْقِیاَّءِ وَاْکتُبْنى مِنَ السُّعَداَّءِ فَاِنَّک قُلْتَ فى کتابِک الْمُنْزَلِ عَلى نَبِیک الْمُرْسَلِ صَلَواتُک عَلَیهِ وَ الِهِ یمْحُو اللّهُ ما یشاَّءُ وَیثْبِتُ وَعِنْدَهُ اُمُّ الْکتابِ؛ خدایا دراز کن عمرم را و فراخ کن روزیم را  و سالم گردان تنم را و برسانم به آرزویم و اگر در زمره بدبختان هستم تو نامم را از  سلک آنان پاک کن و در زمره سعادتمندانم ثبت کن زیرا تو خودت در کتابى که بر پیامبر مرسلت صلى الله علیه و آله نازل فرمودى چنین گفتى: خدا هر چه خواهد محو مى کند و ثبت مى کند و نزد او است اصل کتاب.

[۳] – الرحمن: ۲۹

[۴] – انفال: ۳۰

باب ۱۳ کتاب منازل السائرین : منزل اشفاق

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۳ منزل اشفاق متن عربی...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۷/۱۸

باب ۸ کتاب منازل السائرین: منزل فرار

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸ منزل فرار...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۱

باب ۱۸ کتاب منازل السائرین: منزل تبتل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۸ منزل تبتل متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۲۰

باب ۸۴ کتاب منازل السائرین : منزل حیات

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۸۴ منزل حیات متن عربی :...

تاریخ انتشار: یکشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

باب ۱۷ کتاب منازل السائرین : منزل ورع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱۷ منزل ورع متن عربی...

تاریخ انتشار: شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۸

باب ۴ کتاب منازل السائرین : منزل انابه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴ منزل انابه متن عربی...

تاریخ انتشار: پنج شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۶

باب ۲۷ کتاب منازل السائرین : منزل توکل

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۲۷ منزل توکل متن عربی...

تاریخ انتشار: چهارشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۵

باب ۱۴ کتاب منازل السائرین : منزل خشوع

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل :۱۴ منزل خشوع متن عربی : ۱۴٫...

تاریخ انتشار: سه شنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۴

باب ۱ کتاب منازل السائرین : منزل یقظه

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۱ منزل یقظه متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

باب ۴۲ کتاب منازل السائرین : منزل عزم

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدالله الرب العالمین وصلی الله علی محمدوآله الطاهرین  موضوع بحث: منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری منزل : ۴۲ منزل عزم متن عربی...

تاریخ انتشار: دوشنبه، ۱۳۹۶/۰۶/۱۳

نشست منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی
به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله کمیلی نشست علمی «منطق الگوی فقهی اخلاقی کارگزاران سالک در دولت اسلامی» با حضور حضرت آیت‌الله کمیلی خراسانی، رئیس...
سخنرانی آیت الله کمیلی خراسانی به مناسبت ارتحال شیخ محمد صادق کمیلی
بسم الله الرحمن الرحیم روح ملکوتی حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی «رضوان الله تعالی علیه» اخوی بزرگوار حضرت آیت الله کمیلی...
شیخ محمد صادق کمیلی محصل خراسانی به لقای معبود شتافتند.
انا لله و انا الیه راجعون بسمه تعالی با تالم روحی و تسلیم در پیشگاه الهی، به اطلاع دوستان می‌رساند برادر گرانقدر حضرت استاد، حضرت...
دعا جهت سلامتی کامل حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد صادق کمیلی
متن درخواست آیت الله کمیلی خراسانی برای دعا، جهت سلامتی کامل حاج شیخ محمد صادق کمیلی   هو الشافی برادر اینجانب حجت الاسلام و المسلمین...
دفع ویروس کرونا
بسم الله الرحمن الرحیم حضرت آیت الله کمیلی خراسانی روز پنج‌شنبه مورخ ۲۹ اسفندماه ۱۳۹۸ ( مصادف با ۲۴ رجب ۱۴۴۱ ه.ق.) جهت دفع بیماری...
اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاعیه مراسم برگزاری جشن ولادت بانوی دو عالم به اطلاع می‌رساند مراسم جشن میلاد بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا «سلام...
پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی
  پیام حضرت آیت اللّه کمیلی خراسانی در سی و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی بسم اللّه الرحمن الرحیم   تحقق حکومت الهی و اهتزاز...
آغاز سفر تبلیغی حضرت آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس
بسم الله الرحمن الرحیم آغاز سفر تبلیغی آیت الله کمیلی خراسانی به کشور سوئیس آیت‌الله کمیلی خراسانی روز یک‌شنبه مورخ ۲۰ بهمن‌ماه ۱۳۹۸، برای انجام...
اطلاع‌رسانی در خصوص زمان و مکان برگزاری جلسات دهه دوم فاطمیه
بسم الله الرحمن الرحیم اطلاع‌رسانی در خصوص زمان و مکان برگزاری جلسات دهه دوم فاطمیه ۱۴۴۱ ه.ق به اطلاع همراهان گرامی می‌رساند به حول و...